Co to jest broń kasetowa?

Czym jest broń kasetowa?

Jest to kaseta w postaci bomby lub pocisku zawierająca w sobie małe ładunki wybuchowe. Może być wystrzeliwana zarówno z ziemi jak i powietrza. W momencie wystrzału lub zrzutu kaseta otwiera się wypuszczając dziesiątki, a nawet setki małych bombek, które wybuchają w czasie spadania lub zetknięcia z ziemią.

Dlaczego potrzebny jest nowy traktat?

Istniejące Międzynarodowe Prawo Humanitarne (MPH) nie zawiera szczegółowych regulacji dotyczących broni kasetowej. Jak wszystkie inne środki walki podlega ona ogólnym zasadom MPH dotyczącym środków walki. Zasady te regulują użycie broni oraz określają sposoby ograniczenia jej wpływu na ludność cywilną.

Zasady ogólne MPH odnoszące się do broni kasetowej:

Zasada rozróżnienia

W czasie działań zbrojnych należy dokonać rozróżnienia między żołnierzami, a ludnością cywilną oraz pomiędzy celami wojskowymi, a obiektami cywilnymi.

Zasada proporcjonalności

Nakazuje ona, by wpływ działań zbrojnych na ludność i obiekty cywilne nie był nadmierny w porównaniu z oczekiwaną korzyścią wojskową.

Pomimo istnienia powyższych zasad broń kasetowa powoduje znaczną liczbę ofiar wśród osób cywilnych, zarówno podczas trwania konfliktów jak i po ich zakończeniu. Sytuacja ta rodzi pytanie, jak istniejące zasady MPH są interpretowane i egzekwowane w odniesieniu do broni kasetowej, mającej nieprecyzyjny i zawodny charakter. W świetle powyższych zasad użycie broni kasetowej na obszarach zaludnionych, nawet w stosunku do celów wojskowych, jest kontrowersyjne.

Czy nie lepiej promować i stosować się do obowiązujących zasad generalnych MPH, niż tworzyć nowe regulacje ze szczególnym odniesieniem do broni kasetowej?

Implementacja i stosowanie istniejących regulacji prawnych MPH ma bardzo duże znaczenie. Historia pokazuje jednak, iż broń kasetowa stanowi szczególny problem, a bezpośrednie odnoszenie głównych zasad MPH do jej użycia okazało się nie wystarczające, aby zapobiec ogromnej krzywdzie jaką ich użycie wyrządza ludności cywilnej, nie biorącej udziału w konflikcie zbrojnym.

Podobna sytuacja miała miejsce w odniesieniu do stosowania broni chemicznej, biologicznej, pocisków dum-dum, min przeciwpiechotnych oraz broni zapalającej. Każda z powyższych broni stanowi obecnie przedmiot oddzielnej umowy międzynarodowej, regulującej ich stosowanie w kontekście zasad generalnych MPH.

W większości konfliktów broń kasetowa używana była przez profesjonalne, dobrze wyposażone siły zbrojne Państw wysoko rozwiniętych, wyszkolone w zakresie prawa humanitarnego, Mimo to stosowanie przez nie tej broni odniosło poważne skutki w stosunku do ludności cywilnej. Nabywanie jej przez kolejne, gorzej wyszkolone armie, może spotęgować jedynie tragiczne skutki jej użycia.

W świetle powyższych argumentów istnienie generalnych zasad MPH jest niewystarczające, a rzeczywistość wymaga stworzenia specjalnych regulacji dla broni kasetowej, włączając w to zakaz jej stosowania.

Czy protokół dotyczący wybuchowych pozostałości wojny (Explosive Remnants of War) reguluje kwestie związane ze stosowaniem broni kasetowej?

Protokół dotyczący wybuchowych pozostałości wojny (V Protokół do Konwencji o Niektórych Broniach Konwencjonalnych, tzw. CCW z 1980r) powstał ze względu na potrzebę zmniejszenia skutków jakie niewybuchy i niewypały stanowią dla ludności cywilnej po zakończeniu konfliktu zbrojnego. Protokół nakazuje oczyścić tereny pokonfliktowe z broni która nie uległa detonacji i zalega w ziemi. W dużym stopniu problem ten dotyczy także amunicji kasetowej. Protokół zobowiązuje Strony do usunięcia lub udzielenia pomocy przy usuwaniu niewybuchów i niewypałów z obszarów objętych działaniami zbrojnymi ich wojsk. Obliguje on również Państwa do udzielania organizacjom, zajmującym się rozminowywaniem, wszystkich niezbędnych informacji odnośnie typu i lokalizacji użytej broni. Mimo to Protokół nie zawiera żadnych restrykcji dotyczących samego użycia broni podczas konfliktu, nie zapewnia on ochrony ludności cywilnej przed atakiem z użyciem broni kasetowej. Protokół nie zawiera żadnych regulacji mających wpłynąć na zmniejszenie ilości nie wybuchłej amunicji kasetowej lub innych ładunków wybuchowych które nie uległy detonacji podczas użycia, pozostając aktywnymi w ziemi. Ponieważ stosowanie broni kasetowej skutkuje znaczną ilością niewybuchów, ani Protokół, ani inne istniejące obecnie regulacje nie są w stanie zapobiec ich rozprzestrzenieniu podczas użycia pocisków kasetowych.

Jakie jest stanowisko Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża (MKCK) w odniesieniu do broni kasetowej?

MKCK uznaje potrzebę natychmiastowej regulacji kwestii broni kasetowej w prawie międzynarodowym. Wzywa do ustanowienia nowego traktatu który:

  • wprowadzi zakaz użycia, rozwoju technologii, produkcji, składowania oraz przekazywania broni kasetowej mającej nieprecyzyjne i zawodne działanie;
  • zobliguje Państwa do zniszczenia posiadanych składów broni kasetowej;
  • zobowiąże Państwa do pomocy ofiarom broni kasetowej, oczyszczenia terenów z nie wybuchłej amunicji kasetowej oraz do prowadzenia działań mających zminimalizować wpływ tej broni na ludność nie biorącą udziału w konflikcie zbrojnym.

Do czasu ustanowienia nowej Konwencji MKCK wzywa Państwa do natychmiastowego zaprzestania użycia i przekazywania broni kasetowej oraz do zniszczenia jej składów.

Jak MKCK definiuje określenia "nieprecyzyjna" i "zawodna" broń kasetowa?

Określenie "nieprecyzyjna" odnosi się do amunicji kasetowej, która po wypuszczeniu z głównej kasety, nie może być skierowana precyzyjnie na cel wojskowy. Rozprzestrzenienie amunicji w czasie lotu pozbawia kontroli nad dokładną lokalizacją jej zrzutu.

Niewielkie rozmiary amunicji oraz załączone do niej tasiemki i "spadochroniki" powodują, iż często ulega ona wpływom pogody (wiatr, deszcz itp.), co może zmieniać miejsce jej upadku. Nasuwa to pytanie, czy przy użyciu broni kasetowej, szczególnie na terenach zaludnionych istnieje możliwość odróżnienia celów wojskowych, od obiektów i ludności cywilnej (zgodnie z zasadą rozróżnienia).

Termin "zawodna" odnosi się do amunicji, która nie wybuchła zaraz po zrzucie lub w momencie zetknięcia z ziemią, pozostając aktywną na powierzchni ziemi na długo po zakończeniu konfliktu. W formie zalegającego niewybuchu stanowi ona ogromne niebezpieczeństwo dla ludności cywilnej. Duża liczba niewybuchów cechuje użycie broni kasetowej podczas każdego konfliktu, w którym została zastosowana.

Dlaczego nie wprowadzić zakazu wszystkich rodzajów broni kasetowej?

Obecnie nie istnieje jedna, ogólna definicja broni kasetowej. Każdą broń działającą na zasadzie rozprzestrzeniania dużej ilości małych ładunków wybuchowych można zaklasyfikować jako broń kasetową.

MKCK określa jako "nieprecyzyjne" i "zawodne" te typy broni kasetowej, których użycie w przeszłości powodowało największe problemy natury humanitarnej. Powyższe typy broni kasetowej, których technologia produkcji pochodzi sprzed 20-30 lat, są nadal składowane przez większość państw producentów i użytkowników. Nowsze modele, wyposażone w mechanizmy samozniszczenia w przypadku nieeksplodowania w zaplanowanym momencie, również nie wyeliminowały problemu, dowodząc swojej zawodności w konfliktach, w których zostały użyte. Stworzenie ogólnej definicji broni kasetowej oraz scharakteryzowanie typów tej broni które powinny zostać zakazane jest częścią rozpoczętego w 2007 r. procesu mającego doprowadzić do stworzenia nowej konwencji, regulującej stosowanie broni kasetowej. Do państw biorących udział w tym procesie należeć będzie decyzja o tym, które, o ile którekolwiek, typy broni kasetowej są na tyle precyzyjne i niezawodne, iż mogą być nadal używane bez szkody dla ludności cywilnej. Państwa proponujące wprowadzenie pewnych wyjątków od definicji, zawartej w konwencji, będą musiały udowodnić, iż użycie wyłączonych spod zakazu typów broni kasetowej nie będzie w przyszłości powodować problemów humanitarnych, z którymi spotykano się dotychczas w kontekście użycia obecnie istniejących jej rodzajów.

Które Państwa używają broń kasetową?

Bomby kasetowe po raz pierwszy użyte zostały w czasie II wojny światowej, następnie m. in. w konfliktach w Laosie, Wietnamie, Kambodży, Afganistanie, Iraku, Czeczenii, Kosowie, Etiopii, Erytrei i ostatnio - w znacznej ilości w Libanie.

Co najmniej 14 krajów używa lub używało w przeszłości broni kasetowej: Francja, Izrael, Holandia, Rosja, Wielka Brytania, Etiopia, Erytrea, Maroko, Arabia Saudyjska, Sudan, Tadżykistan i Jugosławia.

Biliony małych bombek składających się na bomby kasetowe składowanych jest przez ponad 70 państw (w tym Polskę). 34 kraje produkują ok. 210 różnych typów bomb kasetowych. Co najmniej 24 państwa były lub nadal są dotknięte problemem zalegających na ich terytorium niewybuchów z bomb kasetowych, w tym: Afganistan, Bośnia i Hercegowina, Chorwacja, Irak, Izrael, Liban, Serbia, Uganda czy Wietnam.

Jak działają Państwa?

Proces, zainicjowany przez organizacje międzynarodowe i pozarządowe w związku z tragicznymi skutkami użycia broni kasetowej w konfliktach w Kosowie i Libanie, został podjęty na początku 2007 r. na szczeblu państw. Obecnie, na poziomie międzynarodowym, prowadzone są dwa procesy prawne, dotyczące regulacji broni kasetowej:

W lutym 2007 r. Norwegia zorganizowała konferencję na którą zaproszone zostały wszystkie państwa, wyrażające chęć wprowadzenia nowych regulacji prawnych, dotyczących broni kasetowej. Konferencja ta zwieńczona została Deklaracją (popartą przez 46 państw), która wytyczyła kierunek i cel dalszych negocjacji, zwany od tego momentu Procesem z Oslo. Deklaracja nawołuje owe państwa do stworzenia do końca 2008 r. prawnie wiążącego aktu, o charakterze międzynarodowym, mającego zakazać takiej broni kasetowej, która powoduje nieakceptowaną krzywdę ludności cywilnej. Państwa zobowiązały się również do stworzenia systemu współpracy i pomocy w zakresie opieki nad ofiarami broni kasetowej, oczyszczenia terenów pokonfliktowych z niewybuchów, prowadzenia szkoleń dotyczących zagrożeń, związanych z działaniem broni kasetowej oraz zniszczenia posiadanych jej składów. Na kolejnych konferencjach, mających miejsce w Limie (Peru; 23-25 maj 07'), Wiedniu (Austria; 5-7 grudzień 07') i Wellington (Nowa Zelandia; 18-22 luty 08'), w których udział wzięło ponad 100 państw, rozpatrywano szczegółowe zagadnienia będące przedmiotem przyszłej konwencji. Kolejna konferencja, która odbędzie się w Dublinie (Irlandia; 19-30 maj 08') będzie ostatnim spotkaniem, mającym charakter oficjalnych negocjacji, przed podpisaniem konwencji. W Procesie z Oslo uczestniczy kilka czołowych potęg militarnych oraz wiele państw zanieczyszczonych bronią kasetową.

Drugim procesem prawnym w ramach którego rozpatrywana jest kwestia broni kasetowej jest nowy protokół do Konwencji o Niektórych Broniach Konwencjonalnych (CCW) z 1980 r. W styczniu 2008 r Państwa Strony konwencji rozpoczęły negocjacje nad projektem aktu mającego rozwiązać problem humanitarny stwarzany przez broń kasetową. Jednakże cel podjętych, w ramach powyższego procesu, negocjacji jest znacznie mniej doprecyzowany, niż cel wypracowany w Procesie z Oslo. Nie jest również do końca jasne, czy państwa w ramach CCW negocjują prawnie wiążący traktat, deklarację polityczną czy niewiążące zasady dobrej praktyki. W proces CCW zaangażowane są wszystkie czołowe potęgi militarne, włączając w to głównych użytkowników oraz producentów broni kasetowej, za to skupia on znacznie mniejszą liczbę państw zanieczyszczonych nie wybuchłą amunicją kasetową. Proces w ramach CCW mógłby stworzyć ramy działania dla państw nie biorących udziału w Procesie z Oslo. Standardy wypracowane w ramach CCW nie byłyby tak rygorystyczne jak w norweskim procesie, ale mimo to wpłynęłyby na zmniejszenie problemu stwarzanego przez użycie broni kasetowej. Obok działań na poziomie międzynarodowym, przedsięwzięcia mające doprowadzić do zniknięcia broni kasetowej z uzbrojenia sił zbrojnych poszczególnych państw, mają miejsce również na poziomie krajowym, gdzie organizacje pozarządowe oraz stowarzyszenia krajowe Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca podejmują działania w celu zapobieżenia używania, produkcji i nabywania broni kasetowej, mającej niehumanitarny charakter. Kilka państw wprowadziło już moratorium lub całkowity zakaz broni kasetowej na poziomie legislacji krajowej. Niektóre państwa wprowadziły lub planują wprowadzić regulacje, pozwalające na użycie jedynie takich typów broni kasetowej które posiadają mechanizmy samozniszczenia lub samorozbrojenia bądź takich, których użycie nie pozostawia niewybuchów. Co ważne, państwa wycofują obecnie z użycia te typy broni kasetowej, których stosowanie skutkowało największymi stratami wśród ludności cywilnej.

Czy MKCK daje pierwszeństwo jednemu z toczących się obecnie procesów dotyczących broni kasetowej?

MKCK opowiada się za rozwiązaniem przewidującym największą ochronę ludności cywilnej, niezależnie od forum na którym kwestia broni kasetowej jest dyskutowana. W obecnej sytuacji MKCK planuje uczestniczyć zarówno w pracach Państw w ramach Procesu z Oslo jak i procesu CCW.

MKCK uznaje potrzebę stworzenia aktu, którego głównym celem będzie ochrona ludności cywilnej, przy czym ważne jest, aby przyszły traktat posiadał silne instrumenty, był nieskomplikowany i łatwy do implementacji. Tym bardziej proces tworzenia traktatu musi mieć jasno wyznaczony cel oraz choćby przybliżone terminy dla uniknięcia nieproduktywnego zużycia czasu i pracy. Proces z Oslo posiada wyznaczony cel, którym jest ustanowienie całkowitego zakazu broni kasetowej, powodującej nadmierne straty wśród ludności cywilnej. Posiada on również termin, ustalający zawarcie nowego traktatu do końca 2008 r.

Cele wyznaczone przez państwa w ramach CCW są znacznie mniej konkretne oraz nie ograniczone ramami czasowymi. W ramach tego procesu państwa zgodziły się dotychczas jedynie na wszczęcie negocjacji nad nowym projektem protokołu, którego przedmiotem będzie broń kasetowa. Dopóki państwa nie ustalą jednoznacznego stanowiska oraz swoich intencji w zakresie uregulowania kwestii broni kasetowej, następstwa wszczęcia powyższego procesu są trudne do określenia. MKCK będzie skłaniał Państwa - Strony CCW do ustanowienia, w ramach tego procesu, prawnie wiążących zasad, mających zapobiec użyciu broni kasetowej i jego następstwom.